Declaratieve informatie in procedurele instructies

 


In instructieteksten staat procedurele informatie centraal: er worden procedures gegeven voor het uitvoeren van bepaalde taken. Maar die procedures worden vaak aangevuld met informatie over de werking van de techniek of het systeem, of over toepassingsmogelijkheden van bepaalde functies. Dat soort informatie wordt declaratieve informatie genoemd. In de promotieonderzoeken van Nicole Ummelen en Joyce Karreman is nagegaan in hoeverre deze informatie door gebruikers van handleidingen gelezen wordt en wat het effect dan is.

Het onderzoek van Nicole Ummelen had betrekking op computerhandleidingen. De proefpersonen in haar experimenten moesten leren om met een bepaald ingewikkeld spreadsheetprogramma (Cubecalc) te werken, en ze kregen daarbij op een andere computer de handleiding. De tekstblokken van die handleiding waren vaag en onleesbaar gemaakt, behalve de kopjes. Door met de muis door op een tekstblok te klikken konden de proefpersonen ze lezen. Deze klik-en-leesmethode maakte het mogelijk om goed bij te houden welke tekstblokken werden gelezen, en hoe lang.

Uit het onderzoek bleek dat de proefpersonen wel degelijk belangstelling hadden voor declaratieve informatie. Op korte termijn hadden ze er echter geen profijt van: ze gingen er niet sneller of beter door werken. Maar op lange termijn had de declaratieve informatie wel effect: de prestaties waren beter, en de proefpersonen konden ook beter fouten herstellen.

In het vervolgonderzoek van Joyce Karreman is nagegaan of deze effecten ook optreden bij gebruiksaanwijzingen voor apparaten. In een serie van drie experimenten bleek dat niet het geval te zijn. De declaratieve informatie werd weliswaar gelezen, maar had vrijwel geen effect. Joyce Karreman onderzocht niet alleen of de proefpersonen beter of sneller gingen werken, maar ook of de declaratieve informatie invloed had op de moeite die de proefpersonen moeten doen, op hun zelfvertrouwen en op de waardering voor de tekst van de handleiding. Ook ging ze na of declaratieve informatie helpt als je moet leren met een ander, min of meer gelijksoortig apparaat te werken.

De resultaten waren wederom negatief. Het bleek zelfs dat declaratieve informatie extra inspanning kost bij het leren werken met een apparaat en een negatieve invloed heeft op het zelfvertrouwen van de gebruiker. Door de resultaten van haar experimenten nauwkeurig te vergelijken met die van Nicole Ummelen en van een aantal andere onderzoekers komt Joyce Karreman tot de conclusie dat declaratieve informatie waarschijnlijk alleen helpt als de procedurele informatie onvolledig of vaag is. Dat hoeft niet per se te betekenen dat de procedures slecht geschreven zijn; soms kan men nu eenmaal geen hele exacte aanwijzingen geven, en dan zou declaratieve informatie dus kunnen helpen. Of dat echt zo is, moet in vervolgonderzoek nog duidelijk worden.


Publicaties over declaratieve informatie

Ummelen, N. N., R. (1996). The selection and use of procedural and declarative information in software manuals. Journal of Technical Writing and Communication 26(4): 475-488.

Ummelen, N. (1997). Procedural and declarative information in software manuals. Effects on information use, task performance and knowledge. Amsterdam / Atlanta GA, Rodopi.

Ummelen, N. (1997). Declarative information in software manuals: what's the use? SIGDOC 97, Snowbird Utah, ACM.

Ummelen, N. (1998). Procedurele en declaratieve informatie in handleidingen. Taalbeheersng 20(2): 114-125.

Karreman, J. & Steehouder, M. (2000). Het instellen van de Vox New York. Gebruik en effect van declaratieve informatie in gebruiksaanwijzingen. In R. Neutelings, N. Ummelen & A. Maes (Red.). Over de grenzen van de taalbeheersing (pp. 273-283). Den Haag: Sdu.

Steehouder, M. & Karreman, J. (2000). De verwerking van stapsgewijze instructies. Tijdschrift voor taalbeheersing 22, 218-237.

Steehouder, M., Karreman, J. & Ummelen, N. (2000). Making sense of step-by-step procedures. In: Technology & Teamwork. Proceedings IEEE Professional Communication Society International Professional Communication Conference and ACM Special Interest Group on Documentation Conference, Cambridge, Massachusetts, September 24-27, 2000. (pp. 463-475). Piscataway, NJ: IEEE.

Karreman, J., Dixon, P. & Steehouder, M. (2001). What do you need to know about your telephone? The influence of functional information on operating devices. In: Degand, L., Bestgen, Y., Spooren, W. & Van Waes, L. (Eds). Multidisciplinary approaches to discourse. (pp. 99-110). Amsterdam: Stichting Neerlandistiek VU; Münster: Nodus Publikationen. ISBN 90-72365-68-2.

Karreman, J. & Steehouder, M. (2002). De invloed van systeeminformatie op de transfer van procedurele kennis. Tijdschrift voor taalbeheersing 24 (4), 332- 345.

Karreman, J., & Steehouder, M. (2003). Effects of Declarative Information in Instructions for Use. Paper presented at the IPCC 2003: The shape of knowledge, Orlando FL.

Karreman, J., & Steehouder, M. ( 2004) . Some effects of system information in instructions for use. IEEE Transactions on professional communication 47(1),

Karreman, J., Ummelen, N. & Steehouder, M. (2005). Procedural and Declarative Information in User Instructions: What We Do and Don't Know About These Information Types. 2005 IEEE International Professional Communication Conference Proceedings, 328-333.