Non vox sed votum

Non vox sed votum

In het kloosterkerkje van San Daminano, onder de rook van Assisi, staat boven de koorbanken een fraaie Latijnse spreuk:

Non vox sed votum
non clamor sed amor
non cordula sed cor
psallit in aure Dei.

Gerard Pieter Freeman vertaalt de spreuk in zijn reisgids Umbrië in de voetsporen van Franciscus als volgt:

Niet de stem, maar de inzet,
niet het lawaai maar de liefde,
niet de snaar maar het hart
zingt psalmen in Gods oor.

De spreuk blijkt (in verschillende versies) vrij populair geweest te zijn in de Middeleeuwen en later. Wie het geschreven heeft is niet bekend. Augustinus wordt genoemd (maar die wordt zo vaak genoemd), en ook Thomas van Celano, een van de biografen van Franciscus. De oudste bron was waarschijnlijk een glosse (een commentariërende aantekening in de marge van een manuscript), maar waarbij precies, daarover verschillen de meningen. Freeman mailde me dat hij het houdt op het Decretum van de Romeinse keizer Gratianus. Een grappig detail is dat in sommige bronnen het woord cordula is vervangen door cordula musica, omdat cordula behalve snaar ook geselkoord kan betekenen.
Hoe het ook zij, het gedichtje geeft te denken, ook buiten de Umbrische zomerzon.

Ten eerste: de tekst heeft een dubbele strekking. Het is een vermaning voor koorzangers en tegelijk ook een troost voor wie niet zo goed kan zingen. Dat heeft het rijmpje trouwens gemeen met andere zangen voor liturgie. Vermaning is troost, hoop is belofte.

Als oud-docent van het vak Retorica bloeit mijn hart natuurlijk ook open bij de vorm van het vers. De woordspelingen liggen voor het oprapen: vox/votum, clamor/amor en cordula/cor. Daarnaast zien we klassieke stijlfiguren: een drieslag van drie tegenstellingen.
Ik probeerde de tekst te vertalen om te zingen. Peter Rippen maakte er muziek voor en we zongen de canon in maart 2011 bij het afscheid van Chris van Bruggen als koorleider van de Pepergast­huiskerk. De snaren had ik maar vervangen door orgels, dat leek me toepasselijker.

Niet in stemmen maar in de stemming,
niet in het galmen maar in de liefde,
niet in orgels maar in het hart
klinkt het lied voor de Nabije.

Maar tevreden ben ik niet met die vertaling. De woordspelingen kreeg ik er niet in, behalve in de eerste regel. Op het internet vond ik twee Engelse vertalingen waarin dat wel gelukt was. De Ame­rikaanse dichter Henry Wadsworth Longfellow (1807-1882) is (waarschijnlijk) de auteur van de vol­gende:

Not voice but vow,
Not harp-string but heart-string,
Not loudness but love,
Sounds in the ear of God.

En de Schotse dominee Jim Gordon komt op zijn Weblog met deze prachtige vertaling:

Not the voice but the choice,
not the clarity but the charity,
not the harp but the heart,
makes music in the ear of God.

Dus nog maar een keer aan het puzzelen. Maar weer terug naar de harp, want zelfs de psalmist David mag vermaand worden.

Niet in stemmen maar in de stemming
niet in het luide maar in de liefde
niet in de harp maar in het hart
klinkt het lied voor de Nabije.

Reageren is niet mogelijk.